Það er langt liðið á nótt í Cambridge. Vélin við hjólastól Stephen Hawking gefur frá sér dauft suð, eins og hún sé sjálf að hugsa. Utan við gluggann blasir stjörnuhimininn við yfir háskólatorginu, kaldur og tær. Ljós frá tölvuskjánum varpar bjarma á andlit hans, og í augum hans endurspeglast heimur þar sem tími og rými fylgja lögmálum sem hann reynir að finna farveg í orðum. En nú er hann orðinn þreyttur. Jöfnurnar fjarlægjast, eins og speglar sem missa ljóma. Hann lokar augunum – og þar með hverfur tíminn.

I. Garðurinn
Hann var kominn á annan stað. Loftið var tærara en nokkru sinni fyrr, himininn blár og hvítur í senn, og í fjarska heyrðist hljóð vatnslindar. Garðurinn sem hann gekk um var eins og jarðneskur hliðarveruleiki: blóm sem enginn hafði séð, en virtust þó kunnugleg, og ilmur sem var bæði nýr og gamall.

Við steinborð í miðjum garðinum sat munkur í hvítum kufli og svartri skikkju. Hann hélt á bók og fjaðurpenna, og þegar Stephen nálgaðist, leit hann upp með rólegu brosi.

„Þú ert Stephen Hawking,“ sagði hann. „Maðurinn sem mældi himininn.“

„Og þú ert Tómas frá Akvínó,“ svaraði Stephen. „Ég hélt að þín heimsmynd hefði liðið undir lok með Newton og Einstein.“

„Það er eins með heimsmyndir og sálir,“ sagði munkurinn. „Þær hverfa ekki, þær umbreytast. Komdu, við skulum ræða um upphafið – það sem þú kallar Miklahvell, og ég kalla skapandi orð.“

II. Leið hreyfingarinnar
Þeir gengu meðfram lind sem rann hljóðlega milli steina.

„Fyrsta leið mín,“ sagði Tómas, „er leiðin frá hreyfingunni. Allt sem hreyfist, hreyfist vegna einhvers. Hreyfing er umbreyting úr möguleika í veruleika, og ekkert getur umbreytt sjálfu sér. Því hlýtur að vera hreyfandi sem sjálfur er óhreyfður. Það kallum við Guð.“

Hawking hristi höfuðið.
„En hreyfingin sem við mælum er sjálfbær. Lögmál náttúrunnar, ekki handanverur, stjórna öllu. Miklihvellur var ekki hreyfing sem einhver hóf, heldur breyting á ástandi sem fylgir stærðfræðilegri nauðsyn. Hreyfingin heldur áfram án hreyfanda.“

„Þú talar um lögmál,“ svaraði Tómas, „en lögmál lýsa hvernig hlutir haga sér, ekki hvers vegna þeir geta hagað sér svona. Þú getur mælt taktinn, en ekki skýrt hvers vegna tónlistin hljómar. Ef hreyfingin er sjálfbær, þá er það vegna þess að hún er borin af einhverju sem sjálft þarf ekki að hreyfast. Það er hinn óhreyfði hreyfandi – uppspretta verunnar sjálfrar.“

III. Leið orsakarinnar
Þeir komu að steinboga yfir læk, þar sem vatnið flæddi í endalausri keðju dropa.

„Sjáðu,“ sagði Tómas, „hvernig hver dropi fellur. Engin orsök getur orsakað sjálfa sig. Ef engin fyrsta orsök væri til, þá væri engin önnur orsök heldur. Því hlýtur að vera fyrsta orsök sem ekki á uppruna sinn í neinu öðru.“

„En athugaðu nú,“ svaraði Hawking, „að tíminn sjálfur varð til við Miklahvell. Ef tíminn hefur enga brún, þá er ekkert „áður“ til að krefjast orsakar. Orsökin og afleiðingin eru hluti af sama kerfi. Alheimurinn gæti útskýrt sjálfan sig.“

Tómas hneigði höfuð sitt. „Ég tala ekki um orsök í tíma, heldur orsök í tilvist. Þó tíminn hafi enga brún, hefur hann samt tilveru. Eðlisfræðin útskýrir hvernig eitt leiðir af öðru, en hún getur ekki skýrt hvers vegna eitthvað er til, til að leiða af sér. Ef jöfnurnar „halda“, þá þarf samt eitthvað sem heldur þeim. Guð er ekki atburður fyrir Miklahvell, heldur ástæðan fyrir því að Miklihvellur getur verið.“

IV. Leið nauðsynjar og tilvistar
Þeir stigu upp á hæð þar sem vindurinn feykti sandkornum í hringi.

„Flest sem við sjáum,“ sagði Tómas, „gæti allt eins ekki verið til. Ef allt væri svo, þá hefði ekkert verið til núna. Því hlýtur að vera eitthvað sem hefur nauðsynlega tilvist, sem getur ekki ekki-verið.“

„En orka og efni geta breyst,“ sagði Hawking. „Tómarúmið sjálft er orkuflæði. Það sem þú kallar „tilvist“ gæti verið sveifla milli efnis og orku. Alheimurinn þarf ekki nauðsynlega veru, aðeins möguleika.“

„En jafnvel möguleiki,“ svaraði Tómas, „þarf að vera möguleiki einhvers. Ef tómarúmið getur skapað, þá er það ekki ekkert. Og ef það er ekki ekkert, þá kallar það á grunn sem heldur því í veru. Hinn nauðsynlegi grundvöllur er ekki efni né orka, heldur sjálf veran – Guð.“

V. Leið fullkomleikans
Þeir gengu niður í dal þar sem ljósið féll á blóm og trjágreinar eins og lifandi gull.

„Við sjáum mismunandi stig í fullkomnun,“ sagði Tómas. „Sumt er betra, sannara, fegurra en annað. Samanburður kallar á mælikvarða. Því hlýtur að vera til hámark góðleikans og sannleikans – Guð.“

Hawking hristi höfuðið.
„Það sem þú kallar fullkomnun er aðeins mælanlegur munur. Þróunin sýnir að gæði og líf spretta af aðlögun og tilviljun, ekki af æðstu hugmynd.“

„Ég tala ekki um stig milli lífvera,“ svaraði Tómas, „heldur stig í veru. Ef við getum greint gæði, þá er það vegna þess að hugurinn speglar fullkomnun sem hann sjálfur býr ekki til. Þróun getur útskýrt form, en ekki hugmyndina um fegurð. Að bera saman gott og betra er að hafa þegar kynnst hinu besta.“

VI. Leið skipulags og tilgangs
Á engi við fjöruborðið sáu þeir mynstur í blómum og skeljum.

„Við köllum þetta Fibonacci mynstur,“ sagði Hawking. „Það er náttúruleg afleiðing stærðfræðinnar í náttúrunni. Enginn hönnuður þarf að skipuleggja þetta.“

„Þú kallar það lögmál,“ svaraði Tómas. „Ég kalla það hugsun. Hlutur sem ekki hefur vit virðist samt stefna að markmiði. Ef náttúrulögmálin fylgja talnamynstrum, þá vitna tölurnar um hug. Sjálfskipulagning náttúrunnar sýnir ekki handahóf, heldur undirliggjandi rök. Það sem virðist sjálfvirkt, speglar hugsun sem er æðri en við getum mælt.“

Hawking svaraði: „En kannski er þessi heimur aðeins einn af óteljandi mögulegum heimum. Við erum hér einungis vegna þess að þessi heimur leyfir tilvist okkar.“

„Þá,“ sagði Tómas, „hefur þú í raun viðurkennt tilgang. Því ef aðeins þessi heimur gerir vitund mögulega, þá hefur tilvistin sjálf löngun til að öðlast meðvitund.“

VII. Þögnin í lokin
Kvöldhiminninn birtist í daufum litum. Þeir settust á stein við vatnið.

„Ég trúi enn,“ sagði Hawking hægt, „að ef við skiljum lögmálin, þá þurfum við ekki að leita handan þeirra. Alheimurinn getur verið sjálfbjarga.“

„Kannski,“ svaraði Tómas, „en jafnvel jafna sem felur í sér lausn gerir það vegna þess að lögmálin sem hún lýsir eru hluti af meðvitund alheimsins. Lögmálin sem þú ert trúr eru orð í setningu sem einhver hefur lagt merkingu í. Þú trúir á röð; ég trúi á meðvitundina sem gerir skynjun hennar mögulega.“

Hawking horfði upp í himininn.
„Kannski er það nóg,“ sagði hann. „Að heimurinn sé skiljanlegur. Það eitt er kraftaverk, þó enginn Guð sé til.“

„Og ég segi,“ svaraði Tómas, „að þessi skiljanleiki sé sjálft kraftaverkið sem bendir til Guðs.“

Þeir þögðu. Í vatninu sáust andlit þeirra bæði speglast – vísindamannsins og heimspekingsins – og í augnablikinu virtust þau eitt.
Vindurinn lék um vatnið og leysti upp spegilinn.
Tómas hvarf fyrst, eins og hann leystist inn í andblæ næturinnar.
Hawking sat einn eftir og hvíslaði: „Kannski lýsa lögmálin ákalli eftir svörum.“

Svo vaknaði hann. Tölvuskjárinn varpaði daufum bjarma. Á honum var formúla sem hann hafði verið að vinna að – en nú virtist hún ekki bara útskýrandi heldur virtist hún benda út fyrir sjálfa sig.

Lokaorð
Þeir hittust aðeins í draumi, en samtalið lifir áfram – í hverri spurningu sem vaknar þegar maður horfir til himins og spyr: Er heimurinn sjálfum sér nægur, eða er hann vitnisburður um orð sem bergmálar enn frá hinu fyrsta upphafi?