Á undanförnum árum hefur orðræðan um mannúð og hjálpsemi orðið að eins konar skylduboðskap. Við eigum að sýna umburðarlyndi, skilning og kærleika við alla sem leita skjóls. Það er göfugt og mannlegt viðhorf — en eins og með allan kærleika, þá hefur hann sín mörk. Þegar honum er fylgt í blindni án dómgreindar getur hann eyðilagt það sem hann vill vernda.

Velferðarkerfi Vesturlanda eru byggð upp á löngum tíma, með mikilli fyrirhöfn og sameiginlegri ábyrgð. Þau eru eins og hús sem stendur á traustum grunni ef því er haldið við — en hrynur ef of margir sækja í það á sama tíma eða ef traustið sem heldur því uppi fer að molna. Við sjáum þessa þróun í mörgum löndum: heilbrigðiskerfi sem tæpast ræður við eigin sjúklinga, heimilislausa sem búa við vanrækslu, og fíknivanda sem vex á sama tíma og fjármagnið færist frá grunni velferðarkerfisins.

Það sem magnar spennuna er upplifun margra um að stjórnvöld og alþjóðlegar stofnanir sýni meiri hlýju gagnvart nýkomnum en gagnvart þeim sem fyrir eru og búa nú þegar við vanrækslu. Þeir sem fæðast inn í samfélagið upplifa stundum að þeir hafi minna vægi en þeir sem koma að. Þegar fólk sem hefur barist árum saman við húsnæðisleysi eða langvarandi veikindi sér að aðrir fá málstjóra, þjónustu og húsnæði — þá hrynur trúin á réttlætið.

Alþjóðlegar reglur og siðferði flutninga
Ábyrgð ríkja gagnvart flóttamönnum og innflytjendum byggir á alþjóðlegum reglum sem voru mótaðar í kjölfar síðari heimsstyrjaldar. Þær bera með sér göfugan anda mannúðar, en líka ákveðin takmörk sem minna á að kærleikur samfélagsins verður að vera framkvæmanlegur.

1951-flóttamannasamningurinn tryggir rétt flóttamanna til verndar, húsnæðis og mannlegrar meðferðar — en hann gerir jafnframt ráð fyrir að ríki hafi ákveðna getu og stjórni móttöku af ábyrgð. Alþjóðlega mannréttindayfirlýsingin minnir einnig á að réttindi einstaklingsins verði ávallt að fara saman við skyldur gagnvart samfélaginu (29. gr.). Hún leggur áherslu á reisn hvers manns, en ekki þannig að réttindi eins hóps megi smám saman grafa undan grunni annarra.

Á síðari árum hafa Sameinuðu þjóðirnar einnig mótað svonefndan Global Compact for Migration, þar sem áhersla er lögð á samstarf og samræmdar aðgerðir ríkja. Þar er sagt að enginn skuli skilinn eftir en jafnframt er viðurkennt að hvert ríki verði að vega ábyrgð sína og getu til að tryggja mannúð og stöðugleika. Mannréttindamiðuð nálgun (Human Rights-Based Approach) í stefnumótun leggur jafnframt áherslu á að vernd réttinda allra verði að fara saman við getu samfélaga til að viðhalda réttlæti, trausti og mannlegri reisn allra íbúa.

Þessar reglur sýna að jafnvel á alþjóðavettvangi er viðurkennt að það þurfi jafnvægi. Ríki geta ekki gefið umfram getu sína, ekki frekar en einstaklingar. Hjálp og ábyrgð verða að haldast í hendur.

Hafa stjórnvöld gengið lengra en samningarnir krefjast?
Það má spyrja hvort íslensk stjórnvöld hafi á undanförnum árum túlkað þessar reglur rýmra en nauðsyn krefur — hvort þau hafi í reynd gullhúðað mannréttindaskuldbindingar sínar? Þannig er hætta á að það sem ætlað var til jafnvægis og samræmis milli mannúðar og ábyrgðar verði að stefnu sem hallar á réttlætisskyn almennings og þrengir að innlendum velferðarkerfum. Að virða alþjóðlegar skuldbindingar er skylda, en að framkvæma þær án tillits til eigin getu er ekki dyggð heldur vanhugsað góðviljaverk.

Mannúð og hagkerfi
Það er einnig spurning hvort mannúðarrökin hafi í reynd þjónað tvöföldum tilgangi. Stjórnvöld á Vesturlöndum hafa um árabil vitað að aðflutt vinnuafl eykur hagvöxt, fyllir skarð á vinnumarkaði og dregur tímabundið úr launaþrýstingi. Þetta er beinlínis viðurkennt í gögnum OECD, Eurostat og Alþjóðabankans, þar sem fram kemur að efnahagsleg áhrif innflytjenda eru í mörgum tilfellum metin sem jákvæð fyrir framleiðni og hagkerfi til skamms tíma, jafnvel þótt þau skapi félagslegt álag og kostnað til lengri tíma.

Þegar fram kemur að atvinnuþátttaka aðkominna er hærri en meðal heimamanna, verður auðvelt að klæða hagsýnina í búning mannúðar. Þannig getur orðræða um samkennd og réttindi smám saman orðið að yfirskini fyrir stefnu sem þjónar fyrst og fremst efnahagslegum markmiðum. Það er ekki nýtt að samfélög réttlæti eigin hagsmuni með siðferðilegum rökum — en það er hættulegt þegar það er gert í nafni mannúðarinnar sjálfrar. Þannig byggðist hin sýnilega góðvild ekki lengur á dyggð nema að hluta til, heldur var hún hluti af viðskiptalíkani fyrri stjórnvalda sem voru í raun að kaupa sér vinsældir til skamms tíma.

Þjóðir og fjölskyldur geta líka brunnið út
Við þekkjum þetta einnig í lífi einstaklinga: sá sem gengur of langt í því að hjálpa öðrum getur að lokum brunnið út og sogast inn í óreiðu þess sem hann vill bjarga. Það sama á við um fjölskyldur og þjóðir. Samfélag sem opnar allar dyr sínar af samúð, án þess að setja mörk, getur misst stjórn á sjálfu sér. Það verður þreytt, klofið og jafnvel tortryggið gagnvart eigin hugmyndum um kærleika og mannúð.

Raunveruleg góðvild er ekki andstæða raunsæis. Hún krefst dómgreindar.
Að segja „hingað og ekki lengra“ er ekki ómannúðlegt, heldur forsenda þess að hjálpin verði varanleg og réttlát. Samfélag sem brennur út í eigin hjálpsemi getur ekki lengur hjálpað neinum — ekki einu sinni sjálfu sér.

Það er ekki eigingirni að vilja verja eigið lífsrými, menningu og samfélagslega samstöðu. Það er ábyrgð gagnvart komandi kynslóðum. Kærleikurinn verður að standa með lífinu, ekki gegn því. Hann má ekki gera þjóðir heimilislausar í nafni samkenndarinnar.

Við þurfum því nýja hugsun um góðvild:
– sem veit hvenær hún nær takmörkum sínum,
– sem ver bæði þann sem biður um hjálp og þann sem veitir hana,
– og sem byggir á þeirri einföldu visku sem bæði einstaklingar og þjóðir þurfa að muna: að það er ekki ómannúðlegt að segja nei, ef það er eina leiðin til að gæta hins góða.