Eftir umfjöllun Kveiks um geðsjúka fanga í einangrun hafa fleiri sögur komið fram – af fólki sem sefur í fangaklefa í stað afeitrunar, en fellur á milli kerfa þegar það þarf á geðheilbrigðisþjónustu að halda. Þetta eru ekki einstök tilvik heldur einkenni kerfis sem hefur misst fókus. Spurningin sem margir spyrja er einföld: hvernig gat þetta gerst?

Á undanförnum árum hefur athyglin beinst að bráðum áskorunum eins og heimsfaraldri, náttúruhamförum og fjölgun íbúa. Samhliða því hafa geðheilbrigðismál átt undir högg að sækja í opinberri umræðu og stefnumótun. Þau birtast í fjárlögum sem kostnaður en ekki sem fjárfesting í mannauði. Þegar fólk brotnar niður af þunglyndi, kvíða eða kulnun, þá fellur ekki aðeins líðan þess heldur líka framleiðni og lífsgæði samfélagsins. Samt er líðan fólks lítið metin í hagskýrslum og hagvöxtartölum.

Rannsóknir OECD og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar sýna að snemmtæk íhlutun í geðheilbrigðismálum er ekki aðeins mannúðleg, heldur einnig hagkvæm (sjá OECD; WHO). Hver króna sem varið er í forvarnir og eftirfylgni sparar ríkissjóði margfalt þegar litið er til kostnaðar við langvarandi örorku og félagslega þjónustu.

En rót vandans er djúp. Þetta er fyrst og fremst menningarlegt vandamál. Enn ríkir þögn og feimni gagnvart geðröskunum. Þunglyndi og fíkn eru oft samtvinnuð, og eiga það sameiginlegt að vera enn of oft séð sem veikleikar fremur en sjúkdómar. Þessi þögn gerir það að verkum að fólk leitar síður hjálpar, fjölskyldur þegja og stjórnmálamenn forðast umræðuna. Þannig viðheldur menningin sjálf veikleikanum.

Eins og fyrrverandi lögreglumaðurinn Sigurður Árni Reynisson bendir á í grein á Vísi:

„Handleiðsla og sálræn eftirfylgni eiga ekki að vera forréttindi, þær eiga að vera hluti af starfsháttum. Því það sem ekki er nefnt með orðum verður að ósýnilegri byrði og enginn maður getur borið slíka ábyrgð einn til lengdar.“

Eins og ég fjallaði um í pistlinum „Þetta eru ekki ljón í búri“:

„Það sem vantar er brúin á milli fullrar heilbrigðisþjónustu og úrræðaleysisins. Við þurfum lítil, þverfagleg teymi sem geta fylgt fólki eftir í þrjá mánuði eða lengur, til dæmis þegar einstaklingur hefur verið handtekinn án þess að vera nema sólarhring inni í hvert skipti og geðdeild hafnar nauðungarvistun þó greining liggi fyrir um ranghugmyndir. Margir í þessum hópi kenna sér einskis meins; þeir sjá sig ekki sem sjúka, heldur aðra sem tortryggilega eða fjandsamlega. Þess vegna þarf þjónustu sem sækir fólk heim, með samvisku og þolinmæði. Einn tengiliður, málstjóri sem ber ábyrgð. Þjónusta sem byggist á einföldu sambandi, tíðum en stuttum samtölum, og áætlun sem heldur áfram. Slík þjónusta er brú milli heima – milli læknis og lögreglu, milli kerfis og manneskju, milli trausts og vonleysis.“

Það sem við þurfum er menning sem leyfir fólki að sýna mannleg viðbrögð án þess að óttast dóm. Því það er ekki þögnin sem heldur samfélaginu saman, heldur traustið. Þögnin er það sem heldur kerfinu veiku. Samræðan er fyrsta skrefið til lækningar.

Heimildir

Vísir: Tími til að endurhugsa hagvöxt (15.10.2025)
[https://www.visir.is/g/20252789249d/timi-til-ad-endurhugsa-hagvoxt-]

RÚV: Fólk veikt af fráhvörfum og geðsjúkdómum á ekki að læsa í fangaklefum (15.10.2025)
[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-10-15-folk-veikt-af-frahvorfum-og-gedsjukdomum-a-ekki-ad-laesa-i-fangaklefum-456236]

DV: Flosi afar svartsýnn eftir komu á Landspítalann – „Þá tók ég stjórnina“ (15.10.2025)
[https://www.dv.is/frettir/2025/10/15/flosi-afar-svartsynn-eftir-komu-landspitalann-tha-tok-eg-stjornina/]

Vísir: Frá lögreglunni yfir á geðdeildina (október 2025) (11.10.2025)
[https://www.visir.is/g/20252787737d]

Vísir: Lovísa Arnardóttir – Kallar eftir handleiðslu og sálgæslu fyrir viðbragðsaðila (18.10.2025)
[https://www.visir.is/g/20252791232d/kallar-eftir-hand-leidslu-og-a-falla-med-ferd-fyrir-vidbragdsadila]

Blogg: Ragnar Geir – „Þetta eru ekki ljón í búri“ – Stærra vandamál en það sem birtist í fangelsunum (8.10.2025)
[https://ragnargeir.blog.is/blog/ragnargeir/entry/2318582/]

OECD: A New Benchmark for Mental Health Systems – Tackling the High Cost of Mental Ill-Health 
[https://www.oecd.org/health/mental-health.htm]

WHO: Mental Health: Strengthening Our Response 
[https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-strengthening-our-response]