Ný skýrsla Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands sýnir að fjárhagslegur ávinningur háskólamenntunar hefur helmingast á tveimur áratugum. Ávinningur af grunnnámi er nú að jafnaði um 5–6 prósent og af meistaranámi svipaður. Í sumum greinum, svo sem listum og hugvísindum, er arðsemin orðin neikvæð. Þar fær fólk lægri tekjur en þeir sem hætta námi eftir stúdentspróf.

Samanborið við önnur ríki stendur Ísland neðarlega. Meðal háskólamenntaður Íslendingur fær nú aðeins um fjórðungi hærri tekjur en sá sem hættir í framhaldsskóla, helmingi minni mun en var fyrir þrjátíu árum. Á Norðurlöndum eru tölurnar svipaðar, en í flestum öðrum efnameiri löndum er ávinningurinn um helmingi meiri.

Þróunin endurspeglar breyttan veruleika á vinnumarkaði. Háskólamenntun hefur orðið almennari, en eftirspurn eftir menntuðu vinnuafli hefur ekki vaxið í sama hlutfalli. Nýjar atvinnugreinar, sérstaklega ferðaþjónusta og þjónustustörf sem ekki krefjast háskólamenntunar, hafa stækkað á kostnað hefðbundinna embættisstétta.

Nýtt landslag blasir við í húmanískum greinum. Nám í hugvísindum, listum og félags- og menningarfræði hefur litla sem enga fjárhagslega arðsemi. Þetta eru greinar sem byggja á lestri, hugsun og orðræðu – færni sem samfélagið virðist meta sífellt minna. Fólk les sjaldnar dagblöð, hlustar minna á útvarp og forðast langa texta. Í menningu sem nærist á myndskeiðum og hljóðbrotum er hætt við að hinn hægi hugsunarháttur menningarfræðanna krefjist athygli og hæfileika til innlifunar sem fáir hafi vanist.

Eins og áður hefur verið bent á:
„Um leið er ljóst að háskólanám sem ekki veitir starfsréttindi eða neinn beinan raunhæfan launaauka er orðið að lúxus sem fólk sækir frekar til að sinna hugðarefnum sínum eða til að vaxa í áliti en til að bæta lífskjör sín. Slíkt nám hefur menningarlegt gildi, en einstaklingurinn sem það stundar ber sjálfur fjárhagslega áhættu af því þó það geti skilað samfélaginu hagnaði síðar. Gáfulegra væri verja tímanum til hagnýtra starfsmiðaðra námskeiða og vinnustaðanáms sem gætu skilað beinni launahækkun strax. Kannski ætti skilyrði fyrir lánum til óarðbærs háskólanáms að vera próf í hagnýtri atvinnugrein, til dæmis sjúkraliðapróf eða sveinspróf í iðngrein svo fólk hafi betri möguleika á að tryggja sér framfærslu, og menntasjóðnum endurgreiðslu þegar námi sleppir.“

Spurningin sem nú blasir við er því ekki aðeins efnahagsleg, heldur siðferðileg: Hvað verður um samfélag sem ekki sér verðmæti í hugsuninni sjálfri?

Nýjar miðaldir?
Nú erum við að færast í átt til þess að menntun þjóni stoðkerfum okkar. Háskólar verða þjónustustofnanir atvinnulífsins, rannsóknir eru háðar styrkjum og markmiðum stærri aðila, og einstaklingurinn lærir til að auka framleiðni og til hagsýnna nytja. Þetta er ekki ill þróun í sjálfri sér, heldur endurkoma sama mynsturs og var á miðöldum: valdið yfir hugsuninni safnast á hendur þeirra sem hafa dagskrárvald, og tungumál menntunar verður aftur sértækt og torskilið almenningi.

Þeir sem skilja kóðann ráða heiminum – en kóðinn er ekki lengur heilög ritning, latína og þekking á Aristótelesi heldur forritun, tölfræði og gervigreind. Fjöldinn treystir hinum nýju miðlum: netinu, reikniritunum sem velja hvað skuli horft á og hlustað. Þetta er ekki harðstjórn, heldur samþykkt stjórn; fólk velur þægindin og lætur kerfið og athygli fjöldans hugsa fyrir sig. 

Barnið með símann
Þróunin hefst þó miklu fyrr en í háskólanum. Hún hefst hjá barninu með símann í hendinni. Í sumum löndum hefur skapast umræða um að banna samfélagsmiðlanotkun barna og unglinga. Það kann að hljóma róttækt, en spurningin sem liggur að baki er einföld og alvarleg: Er það öllum til góðs að alast upp með kvikmyndahús, kvikmyndaver og fjölmiðil í vasanum frá blautu barnsbeini?

Barnið sem heldur á símanum er ekki lengur áhorfandi, heldur þátttakandi í hringrás athygli, ímynda og viðbragða sem stýra tilfinningum, væntingum og sjálfsmynd. Það er eins og tæknin hafi opnað nýtt svið geislunar — ekki efnafræðilegrar, heldur andlegrar. Eins og þegar menn fundu geislavirknina á sínum tíma: þá var hún dásömuð sem kraftaverk náttúrunnar. Radíumi var blandað í snyrtivörur, drykki og tannkrem. Allt lýsti, allt glitraði, allt var nýtt. En eftir nokkur ár komu einkenni sjúkdómsins sem enginn hafði séð fyrir. Þá varð ljóst að hinn dýrðlegi ljómi sem menn höfðu dýrkað bar í sér hættu.

Við stöndum nú á svipuðum stað.
Við höfum fundið upp tæki sem varpar beinni geislun inn í huga mannsins – ekki af efnaorku heldur af athygli annarra. Það glitrar, það laðar, það læknar stundum einmanaleika. En smám saman breytir það því hvernig við hugsum, einbeitum okkur og skynjum heiminn.

Börnin læra að lesa myndir, en ekki texta. Þau læra að framleiða efni, en ekki að íhuga merkingu þess. Þau lifa í menningu þar sem allt er sýnilegt nema innri heimurinn. Skóli, nærsamfélag og kirkja mótuðu áður dómgreind og siðferðisvitund, en nú tekur við markaðsstýrð myndmenning sem kennir að meta gildi eftir viðbrögðum. Þannig vex upp kynslóð sem kann að tjá sig – en hefur síður lært að þegja, hugleiða eða efast.

Við hvorki viljum né getum snúið tækninni við, en við getum lært að setja henni mörk – rétt eins og mannkynið gerði með radíumið þegar ljómi þess reyndist eitraður. Það krefst menningarlegrar meðvitundar, ekki hræðslu: skilnings á því að athygli er nýr orkugjafi, og að sá sem ræður henni ræður framtíðinni. Ef við kennum börnum okkar að hlífa athyglinni – að geyma hana sem dýrmætustu auðlind sína – þá höfum við kannski sigrast á þeirri geislun sem nú flæðir um heiminn: geislun skeytingarleysis, truflunar og hávaða.

Kirkjan á stafrænum miðöldum
Ef menntun og menning verða tæknivædd og hagkvæmnismiðuð, þá verður sú spurning brýn: hvað verður um kirkjuna í slíku umhverfi? Kirkjan hefur áður verið í heimi þar sem hún var í senn vald og skjól. Nú stendur hún á krossgötum.

Hún getur valið að verða þjónustudeild samfélagsins, sem aðlagar sig markaðnum, mælir árangur og talar tungumál framleiðni. Þá verður hún áhrifalítil, því hún hættir að vera andstæða heimsins. Eða hún getur orðið samviska samfélagsins, sem minnir á að það sem ekki er mælanlegt sé samt raunverulegt: kærleikur, þögn, trú, samfélag og ábyrgð.

Í heimi þar sem þögn og íhugun þykja óþægileg og skelfa fólk, gæti kirkjan orðið skjól fyrir kyrrðina – staður þar sem menn nema staðar, biðja, hugleiða og finna nýjan mælikvarða á verðmæti. Framtíð hennar ræðst ekki af fjölda heldur trúverðugleika. Ef hún heldur innra frelsi sínu, þá verður hún mótvægi við nýtt vald; ef hún tapar því, verður hún aðeins endurómun tæknilegs heims.

Lokaorð
Þegar hugsun verður lúxus og menntunin þjónar kerfunum, blasir við hættan á nýjum miðöldum – ekki myrkum heldur stafrænum. En jafnframt opnast tækifæri fyrir nýja endurreisn, þar sem menn læra á ný að greina milli milli hraða og merkingar.

Ef kirkjan, skólarnir og menningin sjálf finna saman rödd sem talar um manninn, ekki kerfið, getur sú endurreisn hafist hér og nú.

Annars endar saga nútímans þar sem hún hófst – með fáum lærðum í þjónustu valdsins, og fjölda sem treystir þeim sem best vita.